Holland Doc @ IDFA - Alles over het grootste documentairefestival ter wereld!

Het Grote Bijenmysterie

De IDFA Award for First Appearance (€ 5.000) werd vrijdag uitgereikt aan Ross McDonnell en Carter Gunn. Zij kregen de prijs  voor Colony (Ierland/VS). Reden genoeg om de documentaire zaterdag in de OBA te gaan bekijken. Een trotse McDonnell was bij de voorstelling aanwezig.

Centraal in Colony staat Colony Collapse Disorder (CDD), in gewoon Nederlands: Bijenverdwijnziekte. Dit is een fenomeen waarbij alle bijen uit een kolonie plotseling verdwijnen. Het fenomeen heeft consequenties voor de menselijke voedselproductie, omdat bijen de bestuiving van veel landbouwgewassen voor hun rekening nemen.

De oorzaak van het verdwijnen van bijen is nog onbekend. Als mogelijke oorzaken worden genoemd: parasieten, virussen, stress, ondervoeding en pesticiden.

De documentaire vertelt ook het verhaal van de familie Seppi, een strenggelovige Amerikaanse familie waarvan de oudste zoon Lance een jonge bijenhouder is die aan het begin van zijn loopbaan staat. De familie Seppi is een kleine bijenkolonie op zich. Het gezin is kinderrijk en strak georganiseerd.

Binnen dit gezin is bijenhouder Lance een onzekere ondernemer die zich probeert staande te houden in een tijd van economische tegenspoed. Lance moet van zijn moeder op korte termijn een vrouw vinden en een gezin gaan stichten. Dat gezin moet hij goed kunnen onderhouden en moeder Seppi heeft weinig vooralsnog weinig vertrouwen in de zakelijke talenten van de bijenzoon. De relatie moeder-zoon is een documentaire op zich waard.

Colony is een prachtig vormgegeven documentaire. McDonnel wil met zijn film vooral aandacht vragen voor de gevaren van CDD en hoopt nu dat de huidige politieke machthebbers in Amerika en Europa actie gaan ondernemen. Zo niet, dan zitten we het binnenkort niet alleen zonder honing.

A Normal Life. Chronicle of a Sumo Wrestler

In A Normal Life. Chronicle of a Sumo Wrestler van Jil Coulon zien we hoe de achttienjarige Takuya toegeeft aan de wens van zijn vader en naar een sumoschool in Tokio vertrekt. Takuya was echter liever judoka geworden. A Normal Life is een film over dikke mannen in luiers. Twee botsende zeppelins en hun kortstondige strijd in de ring. Journalist Erik Brouwer zag de film. Ik stelde hem enkele vragen over deze opmerkelijke documentaire.

Bij zijn vertrek waarschuwt zijn vader hem: “Realiseer je je dat er geen plek meer voor je is als je terugkeert?” Daarmee is de toon gezet. Takyua mag niet falen. Vanaf het begin is duidelijk dat Takuya helemaal geen zin heeft in de sumowereld. Als toeschouwer zit je continu te kijken naar een ongemotiveerde worstelaar. Is dit dan wel een goed uitgangspunt voor een documentaire?

Ik vond het eigenlijk wel een probleem dat ik zat te kijken naar een ongemotiveerde sumoworstelaar. In eerste instantie maakte het me nog niet zo heel veel uit. Het begin vond ik prachtig. De hoofdpersoon moet worden vetgemest en ik hoopte ook vurig dat we hem in het verloop van de film zouden zien uitgroeien tot een enorme dikzak. Maar dat bleek nogal mee te vallen en de hoofdpersoon bleek ook geen natuurtalent. Op dat moment, ergens halverwege, begon zijn geklaag me wel een beetje te ergeren. Het was erg redundant.

Er zit weinig vaart in de documentaire. In combinatie met het oersaaie leven van de sumoworstelaar (slapen, eten, trainen), komt dit de spanningsopbouw van de film niet ten goede. Ben je het hier mee eens? Of zie jij dit anders?

Het gebrek aan vaart vond ik aanvankelijk geen probleem. Probleem was wel dat de wedstrijden niet erg aantrekkelijk waren. Er zat niemand op de tribune en hij verloor ook bijna alles. Terwijl de charme van een goede fly-onthewall sportdocumentaire juist is dat je iemand steeds beter ziet worden. Op een gegeven moment leef je met haar of hem mee en die opkomst geeft een speciale sensatie. Het ultieme voorbeeld hiervan is natuurlijk Hoop Dreams, over twee jongens uit inner city Chicago. Voor die film hoef je ook geen liefhebber te zijn van basketbal.

Was je vooraf geïnteresseerd in sumoworstelen? En na het zien van de film?

Nee, vooraf was ik niet geïnteresseerd in sumoworstelen. Daarna zeker ook niet. Het is en blijven twee mannen in luiers die elkaar proberen omver te duwen. Hoe dikker je bent hoe beter het is. Grappig is dat natuurlijk wel. Althans, in het begin. Later begint de monotonie van de wedstrijden toch wel een beetje te vervelen. Dan zie je alleen nog maar twee Japanners met obesitas.

Je was bij een speciale voorstelling met de makers van de documentaire. Leverde dat nog nieuwe inzichten op? Kwamen ze met verrassende aanvullende informatie?

Toch wel. De makers wilden eerst een film maken over een jongen uit Mongolië die wilde doorbreken in het Japanse Sumo. Dat is een mooi uitgangspunt, dunkt me, maar de jongen trok zich op het laatst terug. Daarna hebben ze voor de hoofdpersoon van nu gekozen, om redenen die me niet helemaal duidelijk waren. Verder vertelde de maakster nog dat de hoofdpersoon uiteindelijk toch terugkeert naar de sumoschool. Zijn vader accepteerde niet dat hij zomaar opgaf en hij zelf besloot bij nader inzien ook terug te vechten. Dat is een onverwachte twist, maar de makers waren de film helaas toen al aan het monteren.

Voor ons westerlingen is Sumo een vrij onbegrijpelijk fenomeen: twee dikzakken die tegenelkaar opbotsen en vervolgens proberen om elkaar omver te duwen (of de ring uit). Enig idee waarom de sport zo populair is in Japan?

Nee. Ik vind overigens wel dat je over alles een film of verhaal kunt maken. Een van mijn favoriete sportverhalen ooit gaat over bowlen. De eerste zin luidt: ‘I am not a dickhead,’ said the greatest bowler in the history of bowling. Dit geheel ter zijde. 

Miste je nog iets in de documentaire? Geen enkel moment het idee van: Rare jongens, die Japanners?

Nee, ik had niet het idee: rare jongens, die Japanners. Ik lijk nu ook misschien wat kritisch, maar er zitten ook prachtige momenten in. Zo zijn de eetscenes onvergetelijk. Dat kunnen die Japanners ook wel. De mooiste films die ik dit jaar en vorig heb gezien (fictie) kwamen uit Japan en ook daarin werd flink geschransd. Tip: nooit een Japanse film kijken als je honger hebt!

Videocracy en de macht van mooie mensen

Thomas Blom is zelfstandig filmmaker en regisseur bij het televisieprogramma ZEMBLA. Op verzoek van Holland Doc 24 bekeek hij Videocracy van Erik Gandini. Ik stelde hem enkele vragen over deze documentaire over schoonheid en het ontbreken van troost.

Videocracy opent met een fragment van de allereerste commerciële televisie-uitzending van Italië. In het programma moeten kijkers naar de studio bellen om antwoord te geven op quizvragen. Bij ieder correct antwoord ontdoet een in de studio aanwezige, gemaskerde vrouw zich op suggestieve wijze van een kledingstuk. Het regende toen klachten. Die klachten kwamen vooral van werkgevers omdat werknemers te lang opbleven en daardoor de volgende dag te laat op het werk verschenen. ‘Seksuele exploitatie’ van de vrouw speelde blijkbaar geen enkele rol. Hoe denk je dat het Nederlandse publiek zou hebben gereageerd?

Blijkbaar is het de manier om een succesvolle zender te starten. Nederland  had ongetwijfeld ook voor de buis gezeten, denk aan programma’s van Veronique en de beginperiode van SBS. Ranzig en fascinerend, zoals wat je nu op internet aantreft. Ik ben benieuwd waar Wakker Nederland mee komt.

Amerika staat bekend als een televisiemaatschappij en een land waarbij uiterlijk een zeer grote rol speelt. Uit Videocracy blijkt echter dat Italianen minstens net zo geobsedeerd zijn door deze zaken. Was je verrast dat de Italianen wat betreft obsessie met uiterlijk en televisie misschien nog wel verder zijn doorgedraaid dan de Amerikanen? (meer…)

Beklim Spielberg

In Climbing Spielberg vertrekken drie jonge Vlaamse filmmakers naar Hollywood om hun geluk te beproeven. Zij willen Steven Spielberg ontmoeten en een zelfgeschreven scenario aan hem verkopen. Een leuke documentaire over drie zuiderburen op zoek naar kansen. De film komt alleen erg langzaam op gang.

De documentaire was aanvankelijk opgezet als televisiereeks en werd in afleveringen uitgezonden op de Belgische zender Jim. De eerste dertig minuten van de film heb je het idee dat je naar een soort uitgerekte animatie van HKU-studenten zit te kijken, vol flauwe grappen en studentikoze streken. Dat is de eerste paar minuten nog wel leuk, maar gaat snel vervelen. Het publiek in de zaal waar ik de documentaire mee keek vond dat blijkbaar ook, want na een minuut of twintig waren er nog maar weinig mensen aanwezig.

Wanneer de diesel eenmaal op gang komt, wordt de film echter wel degelijk interessant. De drie musketiers komen uiteindelijk daadwerkelijk met Spielberg in contact en mogen hem zelfs interviewen. Dat interview is ontroerend en geestig.

De drie Belgen weten blijkbaar de juiste snaar te raken bij de oude filmgoeroe, want nadat ze weer veilg in het vaderland zijn terggekeerd, onvangen ze nog een persoonlijk schrijven van Spielberg.

The future is wide open….

Over vaders en zonen

En zo zat ik, totaal onverwacht, naast de zoon van Pablo Escobar, de meest beruchte drugsbaron aller tijden. Vanmiddag zag ik in Tuschinksi Sins of My Father van Nicolas Entel. Een geweldige documentaire over vaders, maar vooral toch over zonen.

Bij binnenkomst in het theater koos ik volstrekt willekeurig een plekje. Bleken er eregasten naast mij te zitten: de regisseur en aanhang. De film begon en langzaam werd mij iets duidelijk. Ik keek naar het filmscherm. Toen naar links. Daarna naar het scherm en stiekem snel weer even naar links. Yep. Ik zat naast de hoofdpersoon van Sins of My Father.

De documentaire opent met beelden van enkele aanslagen in Colombia en de dreigende stem van Pablo Escobar, de grote cocaïnekoning uit de jaren tachtig, die iedereen vooral kent uit Hollywoodfilms en de krant. Hij was twee decennia geleden verantwoordelijk voor een hele zwik moorden in Colombia, waaronder die op minister van Justitie Rodrigo Lara Bonilla en de charismatische politicus Luis Carlos Galán.

In de documentaire krijgen we, dankzij de verhalen die zijn zoon Juan Pablo over hem vertelt, een uniek beeld van de wereldberoemde drugsbaron. Na de moord op Escobar senior moest hij het land ontvluchten en veranderde hij zijn naam in Sebastian Marroquin. Hij ging naar de universiteit en werkt tegenwoordig als architect.

Sins of My Father laat vooral zien hoe ingrijpend het gewelddadige verlies van een vader kan zijn. Sebastian Marroquin leeft nog altijd in de schaduw van zijn vaders gruweldaden. Hij wil in de documentaire een daad stellen. Hij stuurt daarom een brief naar de kinderen van Rodrigo Lara Bonilla  en Luis Carlos Galán. Uiteindelijk komt het tot een emotionele ontmoeting. De zoons begrijpen allemaal dat ze onmogelijk verantwoordelijk kunnen worden gesteld voor de daden van hun vaders, of die nou goed of fout waren. Ze willen vooral samen een streep onder het verleden zetten en werken aan een mooier en geweldloos Colombia.

Na afloop van de voorstelling sprak ik nog even snel met regisseur Entel. Ik zei dat hij de film ook The hopeful story of the orphans had kunnen noemen, omdat het toch vooral een generatie van zonen met vermoorde vaders is die in de documentaire aan het woord komt. Een generatie die werkt aan een hoopvolle toekomst. Entel keek mij blij verrast aan en zei dat hij zich helemaal kon vinden in mijn gedachtegang.

Een film dus voor vaders en zonen. Maar moeders en dochters moeten hem zeker ook gaan zien.

Klik hier om een aflevering te bekijken van IDFA Journaal 2009 waarin Sara Meuleman de regisseur en de hoofdpersoon van Sins of My Father interviewt.

Het verdwenen dambord van Ton Sijbrands

Op het IDFA is Ton Sijbrands, dammer. Met alle gevolgen van dien in première gegaan. Sporthistoricus Jurryt van de Vooren bekeek deze documentaire op speciaal verzoek van Holland Doc 24. Zowel in deze film van Kees Brouwer als in het leven van Sijbrands zelf speelt de plotse dood van Andris Andreiko een beslissende rol.

Dat een dambord een grote rol speelt in het leven van Ton Sijbrands is duidelijk. Tenslotte vestigde hij vorige maand nog in het Olympisch Stadion een nieuw wereldrecord blindsimultaandammen, waarmee hij de status van Levende Legende bevestigde. Er is echter een heel specifiek dambord, waaraan Sijbrands veel waarde hecht, ontdekte ik in 2005.

In dat jaar vroeg Sijbrands of ik hem kon helpen met het terugvinden van het bord waarop hij in 1973 tegen Andris Andreiko had gespeeld en waarop beide handtekeningen stonden. Het was gebruikt tijdens de legendarische strijd om het wereldkampioenschap, die door de Nederlander werd gewonnen. Omdat Andreiko drie jaar later op gruwelijke wijze werd vermoord, was dat bord voor Sijbrands emotioneel bijzonder belangrijk geworden. Het grote probleem echter was dat het ergens op de kantoren van NOC*NSF was verdwenen. Sijbrands sprak me daarop aan als medewerker van het Olympisch Stadion én als sporthistoricus. Als vanzelfsprekend beloofde ik hem mijn hulp.

Pas na een jaar keerde het dambord terug naar de eigenaar, maar in ieder geval staat het nu eindelijk weer op de plek waar het behoort. Want door de documentaire van Kees Brouwer over Sijbrands begrijp ik nog beter hoe belangrijk dit voor de dammer is geweest. De tweekamp tegen Andreiko speelt een centrale rol in Sijbrands’ leven en daarmee ook in de film van Brouwer.

“Die titelstrijd tegen Andreiko speelt een sleutelrol in het leven van Sijbrands”, bevestigt Brouwer. In 1973 werd deze in Den Haag gespeeld in een beklemmende sfeer. Om te voorkomen dat ze elkaar in hun hotel zouden tegenkomen, kregen ze ieder een eigen verdieping met zelfs een eigen toilet. Sijbrands won, maar na een uiterst teleurstellende reeks partijen. Drie jaar later was Andreiko dood.

Sijbrands is nog steeds niets klaar met deze affaire, blijkt uit de film van Brouwer. Het leidt uiteindelijk tot een bijzonder emotionele ontmoeting met de weduwe van Andreiko. Alhoewel het niet in beeld is, heeft Sijbrands daar het bewuste dambord bij zich. “Ze herkende het meteen”, volgens Brouwer. “Ik heb het fragment alleen niet in de film opgenomen.”

Mede door deze confrontatie ontdekken we in Sijbrands een bijzondere combinatie van karaktereigenschappen: hij bezit zowel de killersmentaliteit van een kampioen als de zachtaardigheid van een sociaal man. De dood van Andreiko is hierin de centrale gebeurtenis van de beste dammer, die de wereld wellicht ooit heeft gezien.

En als Sijbrands misschien niet de beste was, is hij in ieder geval de meest invloedrijke dammer ter wereld. Als schrijver en analysator heeft hij zoveel belangrijke vakboeken geschreven, dat Russische topdammers speciaal daarom Nederlands studeren! Wie Sijbrands niet leest, speelt doodeenvoudig niet meer mee.

Hoe lang zal het daarom duren voordat de film van Kees Brouwer op de Russische tv is te zien?

‘Ton Sijbrands.  Dammer, met alle gevolgen van dien, wordt op 3 december uitgezonden om 22.45 uur op Nederland 2. Hierna is de documentaire nog op het digitale themakanaal Holland Doc 24 te zien op de volgende data: zaterdag 5 december om 11.15 uur, zondag 6 december om 13.00 uur, maandag 7 december om 12.00 uur, dinsdag 8 december om 15.10 uur, woensdag 9 december om 19.00 uur en donderdag 10 december om 16.30 uur.

Bestaat Europa nog dankzij kolonel Kuklinski?

War Games and the Man Who Stopped Them van regisseur Dariusz Jablonski is de openingsfilm van het IDFA. Centraal staat de Poolse kolonel Ryszard Kuklinski. Hij speelde in de Koude Oorlog ruim veertigduizend strategische documenten van het Warschaupact door aan de CIA. Was hij daarmee een verrader van Polen of juist een redder van Europa?

Jablonski probeerde jarenlang een interview met Kuklinski te regelen. De kolonel leidde na zijn vlucht uit Polen in 1981 echter een geheim leven in de Verenigde Staten en voelde aanvankelijk niets voor een gesprek. Uiteindelijk stemde hij toch toe. Maar soms heb je als regisseur pech. Heel erg veel pech: Jablonski kreeg vlak voor het interview een hartaanval en stierf.

Er zat voor Jablonski niets anders op dan mensen uit de omgeving van Kuklinski hun verhaal te laten vertellen: zijn vrouw, hoge Russische en Poolse militairen en CIA-mensen. Ook de Poolse generaal Jaruzelski (Kuklinski’s directe chef) en Lech Walesa komen in de documentaire aan het woord. Kuklinski maakte deel uit van de Poolse generale staf die inzage had in de plannen van het Warschau Pact. In die plannen stonden bijvoorbeeld details over de wapensystemen van de Russen en over de bouw van strategische bunkers.

In 1972 zocht Kuklinski in Den Haag contact met de CIA. Hij zou in Den Haag een ontmoeting hebben gehad met de Amerikanen. Kuklinski was namelijk een fanatieke zeiler. Met vrienden maakte hij regelmatig zeezeiltochten. Zo kwam hij ook in Nederland terecht

Kuklinski informeerde de CIA over de aanvalsplannen van het Warschau Pact. Circa twee miljoen Poolse en Oost-Duitse militairen zouden tijdens een eventuele oorlog via West-Duitsland, Nederland, België, Noord-Frankrijk en Denemarken binnentrekken. Bij zo’n overmacht aan militairen kon de NAVO niet anders dan antwoorden met tactische kernwapens.

Er werd nog meer duidelijk uit het de documenten en kaarten die Kuklinksi aan de CIA gaf. Zo hanteerde de Sovjet-Unie geen defensieve militaire strategie, zoals het altijd beweerde, maar een offensieve. In de documentaire zijn de kaarten te zien en in een animatie wordt het verloop van de oorlog getoond. In 1981 liep Kuklinski over naar het Westen en leefde verder in relatieve anonimiteit.

War Games and the Man Who Stopped Them is vooral ook een bijzonder vormgegeven portret van Kuklinski geworden, waarbij foto’s van hem tot leven worden gewekt met bewegende 3D-effecten. Of Kuklinksi een Derde Wereldoorlog heeft weten te voorkomen zullen we nooit weten. Hij heeft ons in ieder geval een mooi verhaal nagelaten.