Holland Doc @ IDFA - Alles over het grootste documentairefestival ter wereld!

Videocracy en de macht van mooie mensen

Thomas Blom is zelfstandig filmmaker en regisseur bij het televisieprogramma ZEMBLA. Op verzoek van Holland Doc 24 bekeek hij Videocracy van Erik Gandini. Ik stelde hem enkele vragen over deze documentaire over schoonheid en het ontbreken van troost.

Videocracy opent met een fragment van de allereerste commerciële televisie-uitzending van Italië. In het programma moeten kijkers naar de studio bellen om antwoord te geven op quizvragen. Bij ieder correct antwoord ontdoet een in de studio aanwezige, gemaskerde vrouw zich op suggestieve wijze van een kledingstuk. Het regende toen klachten. Die klachten kwamen vooral van werkgevers omdat werknemers te lang opbleven en daardoor de volgende dag te laat op het werk verschenen. ‘Seksuele exploitatie’ van de vrouw speelde blijkbaar geen enkele rol. Hoe denk je dat het Nederlandse publiek zou hebben gereageerd?

Blijkbaar is het de manier om een succesvolle zender te starten. Nederland  had ongetwijfeld ook voor de buis gezeten, denk aan programma’s van Veronique en de beginperiode van SBS. Ranzig en fascinerend, zoals wat je nu op internet aantreft. Ik ben benieuwd waar Wakker Nederland mee komt.

Amerika staat bekend als een televisiemaatschappij en een land waarbij uiterlijk een zeer grote rol speelt. Uit Videocracy blijkt echter dat Italianen minstens net zo geobsedeerd zijn door deze zaken. Was je verrast dat de Italianen wat betreft obsessie met uiterlijk en televisie misschien nog wel verder zijn doorgedraaid dan de Amerikanen?

Zijn Italianen juist niet altijd op zoek naar schoonheid? Alleen kun je helaas niet alle Italianen van goede smaak betichten. Het is een doorgeschoten drang naar perfectie, dat maakt het zo eng. Uit de film spreekt een onontkoombare schijnwereld, waar het grote publiek in Italië in is gaan geloven. Een wereld van succes, mooie vrouwen, geld, kortom, de Amerikaanse droom. Voor Andere Tijden Sport heb ik afgelopen zomer een uitzending gemaakt over de transfer van Ruud Gullit naar AC Milan. Gullit vertelde me over de tactiek van Berlusconi: hij wilde sterren creëren op het veld. Iets wat veel Europese clubs daarna hebben geprobeerd te kopiëren. Berlusconi was daar een meester in, hij zag al vroeg, op het Juan Camper-toernooi in Barcelona waar PSV speelde, de potentie van de jonge Ruud Gullit. Niet alleen op het veld, maar vooral ook daarbuiten. Berlusconi haalde hem naar AC Milan en eiste van de cameraman dat hij Gullit bleef volgen, de bal, de wedstrijd waren minder belangrijk. Vervolgens liet hij Gullit opdraven in zijn televisieshows, om hem  uiteindelijk zelfs voor 50.000 mensen met zijn reggaeband op te laten treden. Gullit vond het allemaal prachtig. Berlusconi zag al vroeg dat imago boven inhoud kan gaan.

Je maakt zelf ook documentaires en schuwt daarbij vaak de voice-over, zoals in de documentaire over het verwoeste leven van de Friese atlete Foekje Dilemma. In deze documentaire is de voice over juist nadrukkelijk aanwezig. Stoor je je daaraan? Zou je het anders hebben aangepakt?

Ik werk nu vooral voor ZEMBLA en daar vertellen we het verhaal ook aan de hand van de voice-over. Dat is vooral ingegeven doordat het vaak onderwerpen zijn die nogal wat uitleg behoeven. Maar ook bij ZEMBLA probeer ik vooral het verhaal zelf  zijn werk te laten doen. In Videocracy geeft de voice-over commentaar en duiding aan wat we zien. Wat op zich goed kan werken, hoewel het in dit geval wat scherper had gekund. Bovendien was het de stem van de regisseur zelf, Engels met een duidelijk Italiaans accent, waardoor er een gevoel van een persoonlijke vertelling ontstond die verder niet werd uitgewerkt. Een dwingende, leidende voice-over kan een echte toevoeging zijn, zie ‘The Power of Nightmares’ van regisseur Adam Curtis, maar dan moet je wel wat te vertellen hebben.

Wat vond je de meest tragische of misschien juist wel meest aandoenlijke scène uit de documentaire?

De scènes met Ricky Canevali, de metaalarbeider die beroemd wil worden. De keuze voor dit personage vind ik sterk van de regisseur. In de film gaat Canevali ervanuit dat hij evenveel kwaliteiten bezit als beroemdheden, en daarmee dezelfde kansen moet krijgen op beroemdheid, alsof het zijn democratische recht is. Ik moest denken aan een soort schijndemocratie: de televisiekijker, de burger krijgt de indruk dat er gelijke kansen bestaan op beroemd zijn, maar dat is een illusie, het is alleen voor een enkeling weggelegd, en daar hoort Ricky niet bij. Weg Italiaanse of Amerikaanse droom. De tragiek zit hem in de onafwendbare teleurstelling, je wilt tegen hem roepen ga naar buiten, praat met je buurmeisje en word gelukkig. Maar ja, die glamourwereld hè.

Wat miste je in de documentaire? Waar had de regisseur meer diepgang kunnen zoeken? Liet hij bepaald zaken onderbelicht, die daardoor onduidelijk bleven?

Ik miste vooral een heldere hand. Het bleef bij een in kaart brengen van de buitenkant van het tijdperk Berlusconi. De verblinding door de glamour van de televisie, die als verklaring wordt gebracht van de macht van Berlusconi. Daarmee doe je hem onrecht. Deze man is extreem slim. Op zijn zwakste momenten zien we ijdelheid en machtswellust. Op zijn sterkste momenten zien we niets van zijn manipulaties. Juist dat laatste hoopte ik dat er werd blootgelegd. Hoe krijgt deze man het voor elkaar een land voor de gek te houden, heel weldenkend Italië de macht te ontnemen, sleutelfiguren aan zijn zijde te krijgen? Al besef ik dat dat een hondsmoeilijke opdracht is.

Als je een mediatycoon als Berlusconi vergelijkt met zijn Nederlandse equivalent John de Mol, zie je dan overeenkomsten? Moeten we in Nederland vrezen voor een ‘Italiaanse toestanden’?

Naar mijn weten heeft De Mol geen enkele politieke ambitie. Gelukkig maar, want ik denk dat we in Nederland voor veel ellende die we in het buitenland zien, moeten vrezen. Opvallend is dat ‘Big Brother’ in de film wordt aangehaald, als een van de manieren waarop je beroemd kunt worden en geld kunt verdienen. Een programma uit de stal van De Mol, dat bijdraagt aan de macht van Berlusconi.

We zien in Videocracy dat veel Italiaanse meisjes er van dromen om een ‘Velina’te worden. Velina’s zijn schaars geklede dames die in de talloze Italiaanse talkshows als decor fungeren en pauzes moeten opvullen. Ze mogen niet praten. De vrouw als het ultieme lustobject. Is dat niet een tragisch einde van 2.000 jaar beschaving? Of zie je dit als een goed streven en een mooie droom?

Als ik deze vrouwen zie, krijg ik een onweerstaanbare drang om ze te horen praten. Ik ben niet gewend aan die Italiaanse traditie van showdames en kijk die meisjes nog in de ogen terwijl ik zit te wachten tot ze iets zinnigs gaan zeggen. Maar ze vragen me natuurlijk ergens anders naar te kijken. Is dat het  einde van de beschaving? Ik zie het meer als uitlaatklep in een aartsconservatief land. Zoals Japan zijn gewelddadige strips heeft, en puriteins Amerika zijn Playboy en Hustler. In Italië kan een Velina in elk geval nog door Berlusconi worden aangesteld als minister. Al kun je je afvragen of dat goed is voor een land.

Komt het ooit nog goed met Italië?

Zon, verrukkelijk eten en een prachtig landschap wegen tegen veel op, maar of ze opwegen tegen Berlusconi? Ik weet het niet, het lijkt me moeilijk. Tegelijkertijd kun je de vraag stellen of het ooit nog goed komt met Nederland? Of met Rusland? Want laten we vooral niet doen alsof Berlusconi het monster is onder de wereldleiders. Ook Tony Blair en Poetin doken op in zijn huis op Sardinië. Berlusconi laat alleen openlijk zien dat hij met zijn tijd meegaat. Het voordeel is dat je daarmee weet wat je van hem kunt verwachten, het nadeel is dat je je afvraagt in wat voor een tijd we leven. Als we Videocracy mogen geloven in een tijd van oogverblindende macht.