Roland van der Vorst: Ik praat bullshit, dus ik ben

“De moderne mens vindt het normaal om grote hoeveelheden bullshit te produceren en consumeren.” Dat stelt Dr. Roland van der Vorst; schrijver, wetenschapper, ondernemer en columnist. Van der Vorst vraagt zich af wat er gebeurt er als we ons niet meer bekommeren om of iets waar is of niet. Hij illustreert deze gedachte over de moderne mens met een fragment uit ‘Astro TV‘ en formuleert hierbij de frase: Ik praat bullshit, dus ik ben.

Waarom dit beeld?

Het is een fragment uit het populaire ‘Astro TV’. Het is een tv programma (of eigenlijk een soort reclame) waarin mensen die emotionele problemen hebben worden geholpen door ‘astrologische therapeuten’. Het publiek kan bellen en live in de uitzending een oplossing krijgen, maar ook telefonisch naar een ‘therapeut’ worden verwezen of sms-en.

Op het eerste gezicht zegt het beeld iets over de mensen die bellen. Wat bezielt iemand om serieus te denken dat zijn liefdesprobleem wordt opgelost met een anoniem smsje? Voor veel aspecten in ons leven biedt technologie een direct en pasklaar antwoord. Verwachten we dat zij met hetzelfde gemak complexe emotionele problemen kan oplossen?

Maar bij nadere bestudering vond ik eigenlijk het gedrag van de ‘therapeut’ dat we zien nog fascinerender. Haar gedrag voldoet in alles aan wat de filosoof Harry Frankfurt zou noemen: bullshit. Ze roept maar wat, zonder zich druk te maken om het waarheidsgehalte van haar woorden. Dat vind ik interessant. Het is wat de moderne mens typeert: hij vindt het normaal om grote hoeveelheden bullshit te produceren en consumeren.

Wat zie je? Vertel…

Er belt iemand naar de uitzending. Ze heet Ingrid, praat met een zwaar accent en maakt een weinig evenwichtige indruk. Ze belt terwijl er net bezoek binnen is gekomen waardoor ze eigenlijk meteen weer moet ophangen. Niet handig. Je vraagt je af waarom ze juist op dat moment heeft gebeld.

Maar het gaat mij vooral  om de therapeut. Zij zit in een kermisscherm van boodschappen. Het kan niet anders dan dat hier geld verdiend moet worden. Rechtsboven staat ‘thuiswinkelen’, je kunt hier advies krijgen met hetzelfde gemak als waarmee je een buiktrainer koopt. Onderaan zien we twee telefoonnummers, een voor snel advies en een voor uitgebreid advies (vreemd genoeg voor hetzelfde bedrag). Let ook op het hoofd van de vrouw linksonder. Ze heeft rood haar wat in dit geval een kwaliteitssignaal is denk ik.

De therapeut die we zien heet Sonia Pereira. Ze is nonchalant haar tarotkaarten aan het schudden als Ingrid zich meldt met de mededeling dat ze problemen heeft met de liefde. Routinematig schudt Sonia door en het eerste wat ze aan Ingrid voorstelt is een smsje te sturen. Uit dit voorstel en de manier waarop ze het zegt, is op te maken dat ze zich niet werkelijk bekommert om het lot van Ingrid. Ze barst voortdurend in lachen uit. Ik vraag me zelfs af of ze wel gelooft in de werking van de door haar voorgestelde ‘therapie’.

Hier zit iemand adviesproducten te verkopen, zonder zelf blijkbaar enige voorkeur te hebben voor het type behandeling: je mag sms’en, er kunnen kaartjes gelegd worden of iemand anders gebeld worden. Sonja veinst betrokkenheid met haar ‘patiënt’ en met haar ‘professie’.

Wat zegt dit beeld over jou?

Harry Frankfurt vergelijkt iemand die ‘bullshit’ verkoopt met iemand die liegt. De laatste doet alsof hij de waarheid vertelt, maar misleidt je willens en wetens door je een onwaarheid te vertellen. Maar iemand die bullshit verkoopt kan het helemaal niet schelen of iets waar is of niet, maar wil je doen geloven dat de waarheid hem wel aan het hart gaat.

Ik geloof niet dat Sonja een leugenaar is: het is niet zo dat ze willens en wetens probeert Ingrid een adviesje op de mouw te spelden waar ze zelf ook aan twijfelt. Het kan haar gewoon allemaal weinig schelen. Of het werkt, of dat Ingrid echt geholpen wordt. Eigenlijk staat iemand die een leugen vertelt nog dichter bij de waarheid, hij wil zich er in ieder geval toe verhouden.

Enerzijds erger ik me aan de grote hoeveelheden bullshit. In praatprogramma’s en op straat. Tegelijkertijd heb ik ervoor gekozen om er middenin te zitten: ik zit in de reclame, een wereld die bekend staat om de bullshit. We proberen er niet in mee te gaan, maar dat is moeilijk. Gelukkig heeft een collega van me een bullshit detector.

Wat zegt dit beeld over onze samenleving?

De kans op bullshit neemt toe wanneer mensen zich gaan bemoeien met dingen waar ze geen verstand van hebben. Dat gebeurt nogal eens. In de media bemoeit iedereen zich met alles, ook al is het niet hun vak. Balkenende bemoeit zich met Jan Smit, Jan Mulder met de politiek, Hugo Borst met literatuur. Terwijl we steeds minder vakmensen te zien krijgen.

Blijkbaar wekt vakmanschap argwaan op. De grootste winnaar van de verkiezingen positioneert zich uitdrukkelijk als non-politicus die korte metten wil maken met ‘het Haagse gedoe’. We vertrouwen erop dat een tarotleggende presentatrice onze liefdesproblemen wel kan oplossen. Maar kan het die zelfbenoemde deskundigen wel schelen of het allemaal klopt wat ze zeggen?

Welke vraag, welk dilemma, roept dit beeld op over ons mens-zijn?

Wat gebeurt er als we ons niet meer bekommeren of iets waar is of niet? ‘Waarheid zoeken’ is fundamenteel voor mens-zijn. Dieren doen dat niet. Overal waar het slechter aan toe gaat op de wereld zijn mensen onverschillig ten aanzien van waarheidsvinding. Dat dé waarheid niet bestaat, betekent nog niet dat we er niet naar moeten blijven zoeken.

Maar er is hoop. Iemand die bullshit verkoopt doet wel alsof de waarheid hem iets kan schelen. Blijkbaar voelt hij wel aan dat openlijke onverschilligheid sociaal ongewenst is. Dat zegt toch iets over het belang dat we hechten aan de waarheid.

Vul in; Ik … dus ik ben.

Ik praat bullshit, dus ik ben.

Reageer hieronder op het beeld van Roland van der Vorst en zijn frase ‘Ik praat bullshit, dus ik ben’ of ga naar de pagina Denk mee! voor andere manieren van meedenken met het project.

De redactie werkt op dit moment aan het televisieprogramma ‘Dus ik ben’ dat in het najaar van 2010 door HUMAN op televisie wordt uitgezonden. Tips zijn welkom!